"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"

Οι σιδηροδρομικές κλούβες του Θανάτου (1941-1944).





του Στέφανου Μίλεση

Ένα γεγονός που καταγράφηκε από όλους τους ιστοριογράφους της κατοχικής περιόδου, ήταν ο μεγάλος αριθμός από βαγόνια μετασκευασμένα που ήταν γνωστά ως "κλούβες". 

Και ενώ οι Γερμανοί κατά την αποχώρησή τους κατέστρεφαν τις σιδηροδρομικές εγκαταστάσεις, κτήρια, γραμμές, ατμομηχανές και βαγόνια, οι μόνες που παρέμειναν άθικτες ήταν οι "κλούβες", συνεχίζοντας να προκαλούν τον τρόμο σε όσους τις έβλεπαν. 

Επρόκειτο για ένα ανοιχτό σιδηροδρομικό βαγόνι που μετατρεπόταν σε μεγάλο κλουβί, εντός του οποίου οι Γερμανοί έβαζαν κρατούμενους. Στη συνέχεια τοποθετούσαν την "κλούβα" μπροστά από τη σιδηροδρομική μηχανή, ώστε σε περίπτωση δολιοφθοράς, να σκοτώνονταν πρώτα οι κρατούμενοι που επέβαιναν σε αυτήν. Η τοποθέτησή τους στην "κλούβα" αποτελούσε μαρτύριο, καθώς από τον Πειραιά έμεναν εντός αυτής μέχρι του προορισμού, άνθρωποι που είχαν συλληφθεί φορώντας πουκάμισα και φανελάκια και γενικώς ήταν απροετοίμαστοι. Αυτοί καλούνταν στη συνέχεια να διεκπεραιώσουν τη διαδρομή μέσα σε αντίξοες καιρικές συνθήκες, κρύου, βροχής ακόμα και χιονιού. Ταξίδευαν για ώρες ακάλυπτοι και εκτεθειμένοι χωρίς καμία προστασία, ενώ γνώριζαν ότι η εκεί παρουσία τους δεν θα απέτρεπε τις αντιστασιακές ομάδες από το έργο τους.  



Καθώς ο Πειραιάς διέθετε δύο τερματικούς σταθμούς σιδηροδρόμων (Πελοποννήσου και Λαρίσης) αλλά και επισκευαστική βάση σιδηροδρόμων, οι κλούβες αποτελούσαν σύνηθες κατοχικό θέαμα. Η αγριότητα του πολέμου και η λυσσαλέος αγώνας κατά των Γερμανών ωστόσο δεν εμπόδιζε τις ομάδες αντίστασης να προβαίνουν σε πράξεις δολιοφθοράς.  


Εγκαταστάσεις ΣΕΚ Πειραιώς κατεστραμμένες κατά την αποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων


Τα ξημερώματα της 2ας Ιουνίου του 1943 σε σιδηροδρομικό δρομολόγιο κατάφορτο από Ιταλούς στρατιώτες με προορισμό την Θεσσαλονίκη, σημειώθηκε σαμποτάζ την ώρα που ο συρμός διερχόταν από σήραγγα (τούνελ Νεζερού), στο 252ο χιλιόμετρο της γραμμής. 

Η έκρηξη ήταν τόσο δυνατή, ώστε κατέρρευσε το τούνελ προκαλώντας το θάνατο όχι μόνο των 230 Ιταλών στρατιωτών που επέβαιναν στην αμαξοστοιχία, αλλά και 25 Γερμανών που αποτελούσαν τη φρουρά της σήραγγας. Η αντιστασιακή πράξη έγινε, παρά το γεγονός ότι μπροστά από την ατμομηχανή στο συγκεκριμένο δρομολόγιο υπήρχε "κλούβα" εντός της οποίας υπήρχαν 15 όμηροι.

Η προσέγγιση των ομήρων της "κλούβας" από συγγενείς, φίλους και άλλους (όπως συμβαίνει στην πρώτη φωτογραφία της ανάρτησης), αποτελούσε πραγματικό κίνδυνο καθώς μαζί με εκείνους που ήθελαν να μάθουν για την τύχη των οικείων τους, πλησίαζαν και άτομα που ενεργούσαν σε ομάδες δολιοφθοράς με σκοπό τη λήψη πληροφοριών περί του εκτελούμενου δρομολογίου.  Έτσι οι Γερμανοί πολλές φορές συνελάμβαναν και τα άτομα που προσέγγιζαν του ομήρους της "κλούβας" και τα τοποθετούσαν μαζί τους, συμπληρώνοντας τον αριθμό τους. Πολλοί συγγενείς μόλις αντιλαμβάνονταν την πρόθεση των Γερμανών, έτρεχαν αλλόφρονες να γλυτώσουν οι ίδιοι. Η γερμανική βαρβαρότητα δεν υποχωρούσε σε καμία περίπτωση από τις παρακλήσεις και από τους θρήνους των γονιών, των συζύγων, των αδελφών ή των παιδιών των μελλοθανάτων. 

Ο Άγιος Νικόλαος Πειραιώς (Των Υδραίων)

Ο Άγιος Νικόλαος Πειραιώς.
Πίνακας φιλοτεχνημένος από τον Σπυρίδωνα Σκαρβέλη (1868 - 1942).

του Στέφανου Μίλεση

Κάθε χρόνο στις 6 Δεκεμβρίου εορτάζει ο Άγιος Νικόλαος, ο προστάτης των θαλασσών μας και των ναυτικών μας. Μαζί του γιορτάζει και όλος ο ναυτικός κόσμος της χώρας μας. Διότι από τα παλιά χρόνια και μέχρι τις μέρες μας, δεν υπάρχει πλοίο πολεμικό ή εμπορικό, υπερωκεάνιο, φορτηγό ή τρεχαντήρι που να μην είναι εφοδιασμένο με την εικόνα του Αγίου, με ένα καντήλι αναμμένο μπροστά του, πραγματικό ή ηλεκτρικό, για να φωτίζει την εικόνα του.

Είναι ο Άγιος στον οποίο θα προσφύγει ο ναυτικός, όταν απελπισμένος δεν θα έχει άλλο μέσο σωτηρίας, όταν το σκάφος του και ο ίδιος, θα βρεθούν στον κίνδυνο της τρικυμίας και της καταιγίδας. Αναρίθμητες οι περιπτώσεις ναυτικών που κινδύνευσαν και που επικαλούμενοι τη βοήθεια του αγίου, σώθηκαν.

Το πιστοποιούν αυτό όχι μόνο οι μαρτυρίες, αλλά τα πολλά τάματα που έχουν δωριθεί στους δεκάδες ναούς που φέρουν το όνομα του Αγίου Νικολάου σε ολάκερη τη χώρα. Τάματα που αντιστοιχούν σε ισάριθμα θαύματα! Και ο Πειραιάς που είναι η πρωτεύουσα πόλη της ελληνικής ναυτιλίας δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από μια τέτοια εορτή. Στον Άγιο Νικόλαο των Υδραίων, τον Άγιο Νικόλαο του Πειραιά, τελείται κάθε χρόνο με μεγάλη λαμπρότητα η εορτή του Αγίου.

Ο Άγιος Νικόλαος τη δεκαετία του '60


Ο εορτασμός περιλαμβάνει μεγάλη περιφορά της εικόνας στους δρόμους της πόλης, ενώ την ίδια στιγμή ο αέρας δονείται από τις μπουρού των βαποριών του λιμανιού που αποδίδουν τιμές στον Άγιο. Τα παλαιότερα χρόνια και οι ίδιοι οι ναυτικοί έδειχναν με τον δικό τους τρόπο την ευλάβεια και την ευσέβεια προς τον προστάτη άγιο, καθώς έβγαζαν από το κεφάλι τους το ναυτικό σκούφο ή το πηλήκιό τους και στέκονταν με δέος προς την κατεύθυνση της φερώνυμης εκκλησίας, ανεξάρτητα με το πού βρίσκονταν οι ίδιοι. Αρκούσαν και μόνο οι χαιρετισμοί των πλοίων και οι καμπάνες των εκκλησιών, για να καταλάβουν ότι ο άγιος βρισκόταν σε περιφορά στους δρόμους της πόλης.



Στον Πειραιά ο ναός του Αγίου Νικολάου είναι ο μεγαλύτερος ναός της πόλης και βρίσκεται στην αλλοτινή ακμάζουσα υδραίικη συνοικία. Τα παλαιότερα χρόνια ο ναός του Αγίου Νικολάου καταλάμβανε και τη μεγαλύτερη σε έκταση ενορία, πριν ακόμα ανεγερθούν οι ναοί του Αγίου Νείλου και της Ζωοδόχου Πηγής

Ο Άγιος Νικόλαος έχει τριπλάσιο μέγεθος και διπλάσιο ύψος από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Οι Υδραίοι είχαν ζητήσει από τον συμπατριώτη τους Λαζαρίμο, ο δικός τους ναός να είναι μεγαλύτερος από το ναό του προστάτη και πολιούχου της πόλης του Πειραιά, του Αγίου Σπυρίδωνα.  



Από άποψης κατασκευής αποτελεί ένα αληθινό φρούριο που το απέδειξε στην πράξη, καθώς έμεινε όρθιος παρά τους σφοδρούς βομβαρδισμούς του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου. Τα ωστικά κύματα των βομβών τόσο των Γερμανών του 1941, όσο και των «συμμάχων» του 1944, έσκαγαν πάνω του όπως τα κύματα της θάλασσας στους βράχους της παραλίας. Κι αυτός ακλόνητος χάρη στην τοιχοποιία του που στη βάση του έχει πάχος πάνω από ένα μέτρο!

Ο σημερινός ναός, είναι ο τρίτος κατά σειρά, θεμελιώθηκε την ίδια ακριβώς χρονιά που ιδρύθηκε και ο σύνδεσμος, γύρω από τον οποίο συσπειρώθηκαν και όλοι οι Υδραίοι του Πειραιά. Το 1879!

Μια σημαντική χρονιά αφού τότε συστάθηκε ο Υδραϊκός  Σύνδεσμος Πειραιώς ενώ παράλληλα έγινε η θεμελίωση του σημερινού ναού. Τα θεμέλια τέθηκαν από τον Δήμαρχο Πειραιά Τρύφωνα Μουτσόπουλο, τον Δήμαρχο όλων των μεγάλων έργων στην πόλη. 

Ο ναός τέλεσε τα μεγαλοπρεπή εγκαίνιά του στις 2 Νοεμβρίου του 1886. Μέχρι τότε είχαν δαπανηθεί 200 χιλιάδες δραχμές για την κατασκευή του. Τα εγκαίνια έγιναν ενώ ακόμα ο ναός στερείτο εσωτερικής διακόσμησης και αγιογράφησης, ενώ εξωτερικά στερείτο μαρμάρων. Όμως η Υδραϊκή συνοικία δεν μπορούσε να μείνει χωρίς εκκλησία. Το 1886 υπολογίσθηκε ότι απαιτείτο ακόμα ένα ποσό της τάξης των 300 χιλιάδων δραχμών, μεγαλύτερο δηλαδή κι από το ποσό που απαιτήθηκε για την κατασκευή του. Ο Ιωάννης Λαζαρίμος ειδικά για τον Άγιο Νικόλαο καθώς ήταν ο ναός των συμπατριωτών του, επέβλεπε την οικοδόμησή του μέχρι την τελευταία του λεπτομέρεια. Ο ναός ολοκλήρωσε την εσωτερική του διακόσμηση το 1902.    

Λεπτομέρεια από φωτογραφία του Κωνσταντίνου Αθανασίου. Αριστερά διακρίνεται ο δεύτερος κατά σειρά ναός του Αγίου Νικολάου. Πίσω του η αποθήκη της οδού Ευπλοίας.
Στα δεξιά του ναού, κατά μήκος της παραλίας κυριαρχούν οικήματα με τις χαρακτηριστικές νησιώτικες (υδραϊκές) καμάρες. (1875)


Στη θέση του σημερινού ναού υπήρχε αρχικά ένα μικρό εκκλησάκι, ενώ  μπροστά από αυτό υπήρχε μια από τις παλαιότερες πλατείες της πόλης η Πλατεία Αμαλίας, όταν την ίδια εποχή η σημερινή Πλατεία Καραϊσκάκη καλείτο Πλατεία Όθωνος. Αυτό το πρώτο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου, είχε θεμελιωθεί στις 22 Ιουλίου 1844 χάρη στην εθελοντική εργασία που είχαν προσφέρει οι κάτοικοι της Υδραίικης συνοικίας έχοντας επικεφαλής έναν από τους ιδρυτές της συνοικίας τους τον Αναστάσιο Ρομπότση, το σπίτι του οποίου βρισκόταν κοντά στους Μύλους στη σημερινή δηλαδή Πλατεία Πηγάδας.

Αναστάσιος Ρομπότσης.
Ο πρωτεργάτης του συνοικισμού των Υδραίων στον Πειραιά και στην οικοδόμηση του ναού του Αγίου Νικολάου. 


Το 1852 ξεκίνησε η οικοδόμηση του δεύτερου κατά σειρά ναού στο ίδιο σημείο, πάλι από τους Υδραίους του Πειραιά, οι οποίοι εφάρμοσαν τις οδηγίες και τα σχέδια που είχαν εκπονήσει ο Βασιλικός μηχανικός Lorenzen και ο Δημοτικός μηχανικός Πετμεζάς, ένα έτος μόλις πριν (1851).

Η διαδοχική αντικατάσταση των ναών αφορούσε αποκλειστικά στο διαρκές αυξανόμενο αριθμό του πληθυσμού της Υδραίικης συνοικίας, που όντως στις αρχές της δεκαετίας του 1880 βρίσκεται στο απόγειο της αριθμητικής της υπεροχής.

Ο Άγιος Νικόλαος δεν είναι μόνο ο μεγαλύτερος ναός του Πειραιά, είναι και ο πιο όμορφος. Παλαιότερα με τους κόκκινους τρούλους του, δέσποζε σε όλη την παραλιακή ακτογραμμή του εμπορικού λιμένα. Σήμερα οι ίδιοι τρούλοι είναι μπλε, ταιριάζοντας περισσότερο με το χρώμα της θάλασσας που ο Άγιος Νικόλαος προστατεύει.

Μέσα από τους κόλπους της ενορίας του Αγίου Νικολάου υλοποιήθηκε η πρωτοβουλία της Ελένης Μαμάη το γένος Λυμπέρη, για την ανέγερση ναού προς τιμή του Αγίου Νείλου στην περιοχή του Χατζηκυριακείου. 
Η αδελφότητα που η Μαμάη ίδρυσε το 1928, έφερε την ονομασία "Αδελφότης των Κυριών, Άγιος Νείλος ο Μυροβλήτης". Γιόρταζε τον Άγιο της Κυνουρίας τελώντας λειτουργίες στο ναό του Αγίου Νικολάου. Από εράνους που η Μαμάη διενεργούσε εντός του Αγίου Νικολάου, συγκεντρώθηκαν άλλωστε πολλά χρήματα για την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Νείλου.  




Τα τελευταία χρόνια, τρία ρολόγια έχουν τοποθετηθεί, δύο στην πρόσοψη και ένα προς την Ακτή Μιαούλη. Οι παλαιότεροι θυμούνται ότι ο ναός περιστοιχιζόταν στη βάση του από πλήθος καταστημάτων τα οποία καταργήθηκαν. Ο ναός του Αγίου Νικολάου αποτελεί το πλέον φωτογραφημένο οικοδόμημα του Πειραιά από τους αφικνούμενους με τα κρουαζιερόπλοια περιηγητές, αφού βρίσκεται έναντι του χώρου άφιξης των πλοίων αυτών.

Τα τελευταία χρόνια, τρία ρολόγια έχουν τοποθετηθεί, δύο στην πρόσοψη και ένα προς την Ακτή Μιαούλη.


Τα παλαιότερα χρόνια από τον επιβατικό σταθμό που λειτουργούσε δίπλα στο Τελωνείο, αναχωρούσαν χιλιάδες Έλληνες μετανάστες με πλοία της γραμμής που εκτελούσαν δρομολόγια προς Αμερική και Αυστραλία. Οι οικογένειες που αποχαιρετούσαν τους προσφιλείς ανθρώπους τους, άναβαν κεριά και προσεύχονταν στον Άγιο Νικόλαο, παρακαλώντας να εξασφαλίσει ασφαλές ταξίδι στον οικείο τους, αλλά και πρόοδο και ευημερία στη χώρα που μετανάστευε. Ο ναός του Αγίου Νικολάου καθώς βρισκόταν έναντι του μεγαλύτερου σταθμού αποχωρισμού χιλιάδων Ελλήνων για την ξενιτιά, προσέφερε μια εικόνα παρηγοριάς στις οικογένειες των μεταναστών αλλά και στους ίδιους τους μετανάστες, που τον κρατούσαν ως τελευταία εικόνα στα μάτια τους και στη θύμησή τους, αναχωρώντας για πάντα από την Ελλάδα.
   

Η σημερινή έκταση που βρίσκεται έναντι του ναού, ανάμεσα σε αυτόν και στην «παγόδα» του Ο.Λ.Π. φέρει την ονομασία «Πλατεία Μελίνα Μερκούρη»

Παράρτημα φωτογραφιών για τον Άγιο Νικόλαο Πειραιώς:





Άγιος Νικόλαος 1917
Ο Άγιος Νικόλαος το 1895
Άποψη της εκκλησίας από την οδό Τομπάζη το 1917.
Στην οδό Τομπάζη γεννήθηκε και ο Ιάκωβος Δραγάτσης.
Η κατασκευή του Αγίου Νικολάου συνεχίζεται. 11 Ιουνίου 1890. Αν και ο ναός εγκαινίασε τη λειτουργία του το 1886 μέχρι το 1902 η κατασκευή του συνεχιζόταν.  
Ο Άγιος Νικόλαος με κόκκινους τρούλου το 1982. Φωτογραφία από JOHN RIPPER
Οι θόλοι του Αγίου Νικολάου δεν είναι τρεις, όπως λανθασμένα έχει καταγραφεί στη σχετική βιβλιογραφία.
6 Δεκεμβρίου 1948. Λιτάνευση εικόνας Αγίου Νικολάου επί της Δευτέρας Μεραρχίας.
Ο Άγιος Νικόλαος των ναυτικών
Ο μαρμάρινος προσκυνητής για συνδρομές υπέρ του ναού του Αγίου Νικολάου, στέκεται σήμερα παρατημένος έξω από την εκκλησία.  
Ακόμα ένας μαρμάρινος προσκυνητής υπέρ του Αγίου Νικολάου, με δωρητή τον ιατρό Ανάργυρο Πατσουράκο (1921) στέκει βουβός επί της Λεωφόρου Χατζηκυριάκου.   
Άγιος Νικόλαος το 1970